1393/9/13
تعداد نظرات:0
12:55
شماره مطلب:1393913131
-A A +A

جايگاه و اهميت ايثار و شهادت در فرهنگ اسلامي

مقدمه
زنده وجاويدكيست؟ كشته شمشير دوست
كآب حيات قلوب از دَم شمشير اوست
گـر بشكافي هنوز خـاك شـهيدان عـشق
آيد از آن كشتگان زمزمه دوست ، دوست

صلوات و سلام حضرت حق متعال و برترين درود فرشتگان و بندگان صالحش نثار روح مطّهر شهيدان باد، كه جان خود را نثار راه خدا كردند و از تعلقات زندگي به خاطر رضاي دوست گذشتند و مصالح امت اسلامي را بر مُشتهيات نفساني ترجيح دادند. امروز پرچم اسلام در جهان، به بركت فداكاري شهيدان عزيز است كه به اهتزاز درآمده، و نام مبارك خداوند و عظمت اسلام به خاطر ايثار و تلاش آنان و ديگر مجاهدان راه حق است كه فضاي جهان را پركرده است.
قسمتي از پيام مقام معظم رهبري به مناسبت روز ايمان، ايثار و شهادت- مورخه19/11/74

در تمام جوامع بشري، ارزش هايي وجود دارد كه بنيان اصلي فرهنگ آن جامعه را شكل مي دهند. اهـميت و جايگاه اين ارزش ها به گونه اي است كه هـر ملّتي، هـويّت و حيات اجتماعي و سياسي خـود را در پاي بندي و احترام به آنها و انتقال كامل آن به نسل هاي آينده مي داند.
سرزمين پاك ايران نيز بيش از هر جاي ديگر، مفتخر به داشتن ارزش هاي والا و اصيلي است كه نمونه ي آن را در كمتر جايي مي توان يافت."فرهنگ ايثار و شهادت" يكي از ارزش ها است كه هم زمان با تاريخ اين سرزمين شكل گرفته و هميشه از جايگاه ويژه اي برخوردار بوده است. پس از واقعه ي عظيم عاشورا ، اعتبار و ارزش اين فرهنگ در نزد ايرانيان دو چندان شده و جنبه ي تقدس و الهي نيز به خود گرفته است. امّا متأسفانه اين يادگار سرخ علوي، در مقاطعي از تاريخ و به علل مختلف، از طرف دوستان به حاشيه كشانده شده و يا مورد تهديد و شبيخون فرهنگي دشمنان خارجي واقع گشته است.
اكنون نيز در يكي ديگر از اين دوران حساس قرار داريم. با اين تفاوت كه از يك طرف شدّت حملات دشمن نسبت گذشته بيشتر شده و از طرف ديگر بي توجهي و سهل انگاري دوستان نيز افزايش يافته است. امّا اين به معني عقب نشيني و سلب تكليف از ديگران نيست؛ و هر ايراني آگاه و با غيرت اين وظيفه را دارد كه به سهم خود و يا با تلاش دست جمعي، در رفع نواقص داخلي و تهديدات خارجي بكوشد و پاسدار و مرّوج اين فرهنگ عاشورايي باشد.

هدف هاي كلي
موضوع ايثار و گونه هاي مختلف آن، يكي ازگسترده ترين بحث هايي است كه مطالب فراوان و متنوعي را به صورت كتاب، مقاله و سخنراني به خود اختصاص داده است. امّا تاكنون در رابطه با جايگاه وموقعيت آن درحوزه ي آموزش و پرورش، مطلب قابل توجهي ارائه نشده است. به همين دليل قصد داريم تا در اين مقاله به جايگاه و موقعيت فرهنگ ايثار و شهادت در اين بخش از جامعه بپردازيم.
هدف هاي كلي نگارش اين مقاله عبارت است از
1- بررسي جايگاه و اهميت ايثار و شهادت در نظام اسلامي.
2- مشخص نمودن كاستي ها و نقاط ضعف نظام آموزشي كشور( در حوزه ي آموزش و پرورش) در رابطه
پاسداري و ترويج فرهنگ ايثار و شهادت.
3- ارائه ي راه كار هاي عملي به منظور تقويت و اعتلاي فرهنگ ايثار و شهادت درميان فرهنگيان ودانش آموزان.

كليد واژه ها
فرهنگ : مجموعه اي از ارزشها، هنجارها، سنت ها، آداب و رسومي است كه در جوامع انساني به صورت متفاوت وجود دارد.
ايثار2 : يعني برگزيدن و اختيار كردن و اكرام نمودن و در اصطلاح، اختيار كردن غير است برخود از روي قصد و نيت. (سجادي، 1379، ص356)
شهادت3 : يعني پايان دادن به جريان حيات در كمال هشياري و آزادي و آشنايي با ماهيت و مختصات آن. (جعفري،1381،ص24)

از نظر استاد بزرگوار " محمد تقي جعفري" ، شهادت در سه بُعد صورت مي گيرد.
بُعد اول
- پايان دادن به زندگي طبيعي در راه دفاع از ارزش ها و حيات حقيقي افراد جامعه.
بُعد دوم
- شكافتن كالبد مادي و به پرواز در آوردن روح به مقام شهود الهي، در راه وصول به جاذبيت كمال ، براي بزرگ داشت«حيات معقول» خود و ديگران.
بُعد سوم
- تعيين كننده ي ملاك و ميزان براي زندگي قابل توجيه در اين دنيا.(جعفري، 1381، ص24)

پيشينه تحقيق:

فرهنگ ايثار و شهادت در تمام جوامع داراي ارزش و جايگاه ويژه اي است. در زمينه ي اين موضوع، مطالب گسترده اي به صورت سخنراني، كتاب، فيلم، مقاله و..... وجود دارد.
در مورد جايگاه آن در نظام آموزشي كشور، مطالبي كه بيشتر در قالب پژوهش هستند وجود دارد؛ كه در اينجا به چند مورد آن اشاره مي شود.
1- انگيزه هاي مؤثر بر شهادت طلبي - بررسي وصيت نامه هاي شهداي آموزش و پرورش استان گلستان /محقق: محمد حسين شاعري- 1385
در اين تحقيق مي خوانيم كه«هدف اين تحقيق يافتن انگيزه هاي شهادت طلبي در بين شهداي آموزش و پرورش استان گلستان است. از آن جايي كه انتظار جامعه از قشر فرهنگي از لحاظ عملي و نظري فرهيختگي در جامعه است يعني تبلور ارزش هاي والاي فرهنگ انساني و الگوي عملي فرهنگ متعالي، و بايد انگيزه هاي آنها در استقبال از مرگ در جهت استمرار ارزش ها باشد.به همين دليل انگيزه هاي آنها از هر جهت قابل تدبر و تعمق است. در اين مورد چون خود شهدا در دسترس نيستند وصيت نامه هاي آنها به عنوان معتبرترين و مستندترين آثار به جاي مانده از آنها كه عصاره انگيزه ها و اهداف شان را در آن بيان كرده اند مورد استفاده قرار گرفته است.»

2- تأثير فرهنگ ايثار و شهادت بر مناسبات نسلي نويسنده : مهدي خاني- 1384
در اين مقاله مي خوانيم كه :اگر تحليلي بر جمعيت كشور در دو مقطعي كه به نام نسل قديم و نسل جديد موسوم است داشته باشيم، مسأله تا حدي روشن خواهد شد. در نسل قديم (انقلابي) جمعيت جوان كه جمعيت «ايثار آفرين» و «شهيد ساز» به شمار مي رفت بخش اعظم جمعيت آن روز كشور را تشكيل مي دادند. يعني جمعيت ايثار آفرين نسبت به جمعيت اثرپذير بسيار زياد بود و ديگر اينكه فضاي معنوي انقلابي و فضاي انسان ساز دفاع مقدس، بر جمعيت جوان و نوجوان اثر مثبت گذاشته است و براي اثرگذاري آن موانع اندك و غير اساسي وجود داشت. در نسل حاضر، جمعيت جوان كشور حدود 70 درصد كل جمعيت را تشكيل مي دهد كه اين نسبت به گذشته بسيار افزايش يافته است و از طرف ديگر فضاي فرهنگي كشور نه تنها حال و هواي دفاع مقدس را ندارد، بلكه فرهنگي متضاد (تضاد فرهنگ ارزشي و غيرارزشي) حاكميت دارد كه هر جواني را براي تصميم گيري دچار ابهام و اشكال مي كند. نكته مهم تر اينكه نسل ايثارگر گذشته با جمعيتي اندك مي خواهد بر جمعيتي عظيم (نسل امروز) اثرگذار باشد. اين مهم به طور طبيعي حاصل نمي شود، زيرا نسل جوان (جمعيتي بيشتر) از نسل غيرجوان (جمعيت كمتر) اثرپذيري كمتري خواهد داشت.
بخش اوّل: جايگاه و اهميت ايثار و شهادت در فرهنگ اسلامي
ايثار واژه ي مقدسي است كه در شكل هاي مختلف تجلّي پيدا مي كند. فداكاري، گذشت، مهرورزي، دوستي، محبت، بخشش مال و..... مصاديق بارزي از ايثار هستند؛ امّا والاترين مـراتب رفتار ايثارگرانه را مي توان در عرصه ي جهـاد در راه خدا مشاهده كرد، كه با نوشيدن شربـت شهادت ، جانبازي و اسـارت در چنگال دشـمنان تؤام است. اين گونه ايثارگري ها از چنان قداست و عظمت برخوردار هستند كه ساير شكلهاي ايثار در مقابل آنها ناچيز وكوچك به حساب مي آيند.
يكي قطره بـاران ز ابـري چكيد
خجل شد چو پهناي دريا بديد
(سعدي)
به همين سبب، در تمامي مكاتب بشري و اديان الهي ، ايثار جان در راه عقيده وكشور، يك افتخار بزرگ به حساب مي آيد. مردم نيز براي تمامي كساني كه در راه دين و ميهن كشته مي شوند، ارزش و احترام خاصي قائل هستند؛ و هميشه به نيكي از آنها ياد مي كنند. امّا در نظام اسلامي به دليل اعتقاد به معاد و زندگي جاويد در جهان آخرت، ارزش و اعتبار اين قِسم از ايثار بيشتر از جوامع ديگر بوده و هاله اي از تقـدس و نورانيت آن را فـرا گرفته است. به دليل همين ويژ گـي هاي منحصر به فرد است كه، مي توان نمونه هاي فراواني از اين نوع ايثارگري ها را در طول تاريخ حيات اسلام مشاهده نمود.
بارزترين نمونه ي تاريخي ايثار و شهادت، حركت و قيام امـام حسين(ع) وخـاندان پـاكش برعليه نظام فاسد اُموي بود، كه در سال 61 هجري با نمايش كاملي از مجموعه ي تمام ايثارگري ها كه يك انسان ممكن است فرصت بروز و ظهور آن را پيدا كند، به وقوع پيوست. آنها با رشادت تمام، در جنگي نابرابر و غير منصفانه از دين خدا دفاع كردند، و با ريختن خون سرخشان، زمينه را براي تحقق عدالت و آينده ي سبز{ ظهور مهدي موعود(عج)} مهيّا كردند.
در عصر حاضر نيز، با وقوع نهضت اسـلامي ايران كه به فرموده امام راحل(ره) "انقلاب ارزشها نـام گرفت" بار ديگر، در باغ شهادت گشوده شد و فرصت دوباره اي براي مشتاقان و عاشقان ايثار و شـهادت به وجود آمد، تا با الهام از قيـام سـرخ عاشورا ، زنده كننده ي بزرگ ترين ارزش هاي والاي اسلامي باشند.
گوشه اي از اين ايثارگري ها در اوج مبارزات انقلاب، و قسمت اعظم آن در سال هاي دفاع مقدس به وقوع پيوست. آنها با پيروي از مولاي خود كه فرمود: " فَأنِّي لا أَرَي المَوتَ إلَّا سَعادَه َو لاَ الحَياه مَعَ الظّالِمينَ إلّا بَرَماً" آگاهانه و عاشقانه به استقبال مرگ رفتند؛ و با نثار جان خود به معشوق حقيقي رسيدند.
مرگ آنها سبب تعالي و عظمت روحشان گشت، عظمتي كه ناشي از "مرگ آگاهي" آنان بود و اين پيام مهم را براي ما داشت كه:
بميريد بميريد در اين عشق بميريد
در اين عشق چو مُرديد همه روح پذيـريد
بميريد بميريد و زين مـرگ مترسيد
كز اين خـاك برآريـد سـماوات بگيـريد
مولوي
اكنون هيچ نقطه‏اي از كشور نيست كه عـطر شهـادت، نور شهادت و خاطره‏ي حماسه‏هاي همراه با شهادتِ اين عزيزان در آنجا وجود نداشته باشد.انقلاب اسلامي و نظام مقدس جمهوري اسلامي، حيات و شكوه و پايداري و بالندگي خود را از اين فداكاري‏ها و گذشتها دارد.
بيداري اسلامي و حركت هاي اصيل و آگاهانه اي كه در اقصي نقاط جهـان-بخصوص در فلسطين و لبنان- صورت مي گيرد، حاصل خون جوانان غيرتمند ايراني است،كه حاكي از مقبوليت و پذيرش آگاهانه ي فرهنگ ايثار و شـهادت در افـكار عمـومي انسان هاي آزاد انديش و عدالتخواه جهان است.
به فرموده ي رهبر فرزانه ي انقلاب:
ايستادگي ملت لبنان و مجاهدت قهرمانانه ي حزب الله و اقتدار برخاسته از ايمان، صبر و توكل آنان، نماد ديگري از بيداري دنياي اسلام و عزم راسخ آن در برابر دشمني ها و كينه توزي ها است، مشت پولادين جوانان مومن و شجاع و مظلوم لبناني، اكنون بر چهره زشت متجاوزان فرود آمده و شيشه غرور مستانه آنان را شكسته است.
با اين توضيحات درمي يابيم كه، فرهنگ ايثار و شهادت، قوي ترين سلاحي است كه مسلمانان مي توانند به داشتن آن افتخار كنند. بنا براين ترويج و پاسداري از آن، بازدارنده تر از هر سلاح اتمي خواهد بود.
خداوند نيز بزرگترين كاميابي براي مسلمانان را، شهادت در راه خود مي داند؛ و براي مؤمناني كه عاشقانه جان خود را در طبق اخلاص گذاشته وآن را تقديمش مي كنند، پاداش بزرگي در نظر گرفته است.
إِنَّ اللّهَ اشْتَرَي‏ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقّاً فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَي‏ بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُم بِهِ وَذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ.
در حقيقت ، خدا از مومنان ، جان و مالشان را به[بهاي]اينكه بهشت براي آنان باشد، خريده است ، همان كساني كه در راه خدا مي جنگند و مي كشند و كشته مي شوند[اين]به عنوان وعده حقي در تورات و انجيل و قرآن بر عهده اوست. و چه كسي از خدا به عهد خويش وفادارتر است ؟ پس به اين معامله اي كه با او كرده ايد شادمان باشيد، و اين همان كاميابي بزرگ است.
مـردان خـدا ز خـاكدان دگـرنـد
مرغـان هـوا ز آشـيان دگـرنـد
منگر تو از اين چشم بديشان،كيشان
فارغ ز دو كون و در مكان دگرند
ابو سعيد ابو الخير

بخش دوم : عوامل تضعيف كننده ي فرهنگ ايثار و شهادت ( در حوزه آموزش وپرورش)
فرهنگ والا و اصيل ايثـار و شـهادت، همچون درخت پُر ثمري است كه ميوه ي آن شيرين و سايه اش آرامش بخش دل هاي مؤمنان است. اين نعمت الهي با حضور سبز خود، كاركردهاي مثبت و سازنده اي براي مردم ايران داشته است. در شكل گيري و بارور شدن آن، سازمانها و نهادهاي بسياري به همراه اقشار مختلف مردم سهيم بوده اند. هشت سال دفاع مقدس فرصت مناسبي بود تا پايه هاي اين فرهنگ عاشورايي به همّت رزمندگان اسلام و خون سرخ شهيدان محكم و استوار گردد. امّا با پايان يافتن جنگ، اكثر سازمان ها و بسياري از حماسه آفرينان دفاع مقدس، وظيفه ي خود را در اين زمينه تمام شده ديدند؛ و سرگرم كارهاي روزمره شدند. درحـال حاضر فقط تعداد انگشت شـماري از نهادها وسازمان ها، خـود را در اين زمينه مسئول مي دانند؛ كه يكي از مهم ترين آنها، نهاد رسمي تعليم و تربيت، يعني وزارت آموزش و پرورش است.
اين بخش از جامعه، با تقديم هزاران شهيد، جانباز و اسير، و داشتن بالاترين آمار نيروي بسيجي، يكي از توليد كنندگان اصلي فرهنگ ايثار و شهادت به حساب مي آيد. امّا در همين حـوزه نيز، بيشترين قـشر آسيب پـذير در زمينه ي بي توجهي و سهل انگاري نسبت به اين ارزش مقدس وجود دارد.
وجود ضعف ها و نقص هايي در بدنه ي نظام آموزشي كشور و عوامل تهديد كننده اي از بيرون، موجب شده تا نسل جوان و آينده ساز اين آب و خاك، به صورت اصولي و عميق، با اين فرهنگ مقدّس ارتباط و تعامل سازنده برقرار نكند؛ و با دوري از آن، به فرهنگ هاي مخّرب روي آورد.
شناسايي و رفع عوامل آسيب زا ي دروني، يكي از مهمترين وظايف كارشناسان نظام رسمي تعليم و تربيت در عصر حاضر است. در اين بخش از مقاله نگاهي داريم به برخي از شاخص ترين عواملي كه از نظر اين جانب، موجب تضعيف وكم رنگ شدن فرهنگ ايثار و شهادت در حوزه ي آموزش و پرورش شده اند.

الف: نقص در كتاب هاي درسي
در تمام كشورها، كتاب هاي درسي مهم ترين ابزار آموزشي به منظور تحقق برنامه ها و اهداف آموزشي هستند؛كه همه ساله در تيراژ وسيع چاپ و توزيع شده و در اختيار همه ي دانش آموزان قرار مي گيرد. در اين كتاب ها مطالب متنوعي براساس اهداف آموزشي و متناسب با سن دانش آموزان ارائه شده است.
مقام معظم رهبري در ديدار با مسئولين سازمان برنامه ريزي آموزشي درباره ي اهميت كتاب هاي درسي مي فرمايند:
كتاب هاي درسي را با هيچ كتاب ديگري نمي شود مقايسه كرد. هم از لحاظ تيراژ و هم از لحاظ تأ ثير، حجم وكيفيت و زمان و مكان. لذا هر چه در اين زمينه كار و تلاش شود، جا دارد و زياد نيست.
آموزش وتعليم ارزش ها بخشي از حجم كتاب هاي درسي را تشكيل مي دهد. مقوله ي ايثار نيز به عنوان يكي از اين ارزش ها از ديد نويسندگان و مؤلفان پنهان نمانده، و در كتاب هاي مختلف درسي به آن پرداخته شده است. بـر همين اساس، اينجانب با جمع آوري تمام كتـاب هاي جديد درسي دوره ي ابتـدايي، راهنمـايي، مـتوسطه و پيش دانـشگاهي( رشته علوم تجربي) و مطالعه ي دقيق آنها ، موضوع ايثار و شكل هاي مختلف آن را مورد بررسي كمّي وكيفي قرار داده و به نتايجي در اين زمينه دست پيدا كردم؛ كه خلاصه ي آن به شرح زير است:
1- هر دانش آموز در طول دوران تحصيل با مطالعه ي 104 جلد كتاب كه بالغ بر14200 صفحه است؛ مطالب درسي را فرا مي گيرد. از كل اين صفحات، در حدود 500 صفحه ي ( حدود5/3 درصد) به طور مستقيم و يا غير مستقيم به موضوع ايثار اختصاص دارد.
2- اين موضوع شامل بيان رفتارهاي ايثارگرانه نظير: مهرورزي، همدلي، دوستي، گذشت، فداكاري، عشق به ميهن، جهاد در راه خدا و بالاخره شهادت در راه اوست.
3- مطالب بيان شده در اين زمينه، در قالب: آيات و روايات، گفتار درسي، اشعار حماسي ، شعرها و قصه هاي كودكانه ، داستان هاي ديني و حماسي و عكس و نقاشي ارائه شده است.
4- در حدود 319 صفحه(2/2 درصد) از كل اين صفحات، مستقيماً به موضوع مبارزه و جهاد در راه خدا و شهيد و شهادت اختصاص دارد.كه 308 صفحه ي آن به فرهنگ ايثار و شهادت در داخل كشور و11 صفحه¬ي آن مربوط به انتفاضه ي مردم مظلوم فلسطين و مبارزات مردم لبنان است.

جدول زير نشانگر تعداد صفحات اختصاص داده شده ي هر كتاب در اين زمينه است.

نام كتاب
دوره ديني وقرآن فارسي عربي تاريخ هنر آمادگي دفاعي جمع
ابتدايي 28 37 ........... 8 ........... ........... 73
راهنمايي 42 23 7 23 4 ........... 99
متوسطه 13 70 18 35 .......... 11 147
جمع 83 130 25 66 4 11 319

با توجه به نكات گفته شده و دقت در جدول بالا به كاستي ها و اِشكالات كتاب هاي درسي در زمينه ي فرهنگ ايثار و شهادت پي مي بريم. كه در اينجا به برخي از مهم ترين آن ها اشاره مي شود.
1- مهم ترين نقص در اين زمينه مربوط به درس زبان انگليسي است ؛ كه متأسفانه حتي در يك صفحه از كل690 صفحه ي اختصاص داده شده به آن، اشاره ي كوچكي به موضوع ايثار و شهادت نشده است. با توجه به ارتباط گسترده ي ميان دولت ها و ملت ها و همچنين رشد سريع ابزارهاي اطلاع رساني نظير اينترنت، اين نقص روز به روز بيشتر نمايان مي شود.
2- با توجه به اين كه زبان عربي ، زبان ديني و قرآني تمام مسلمانان جهان است؛ و همه ساله تعداد زيادي از پيروان آئين محمدي(ص) در ايّام حج و مناسبت هاي ديگر، گِرد هم مي آيند؛ ولي در كتاب هاي عربي مدارس آن گونه كه انتظار داريم به اين موضوع مهم توجه نشده است.
3- يكي از روش هاي جذاب و تأثير گذار در زمينه ي ترويج ارزشهاي والاي اسلامي، به خصوص موضوع شهيد و شهادت، زبان هنر است. اما متأسفانه در كتاب هاي هنر مدارس فقط 4 صفحه به اين امر مهم اختصاص داده شده و از فرهنگ غني اسلامي- ايراني كه سرشار از شاهكارهاي هنري در اين زمينه است، استفاده ي مناسب وكافي صورت نگرفته است.
4- در طول سه دوره ي تحصيلي، فقط يك جلد كتاب آمادگي دفاعي وجود دارد، كه در بيشتر مواقع نيز براي پُرشدن ساعت درسي، آموزش آن را به دبيران غير متخصص مي سپارند.

ب: نقص در محيط آموزشي
در حال حاضر فضاي فيزيكي بيشتر مدارس داراي نقص ها و ضعف هاي عمده اي در زمينه ي ترويج فرهنگ ايثار و شهادت هستند. به همين علّت وقتي كه در محيط هاي آموزشي قدم مي گذاريم، عطر شهيد و شهادت را استشمام نمي كنيم؛ واز يادگارهاي دوران دفاع مقدس اثري نمي بينيم.
در اين جا به چند مورد از اين نقص ها اشاره مي شود:
1- پرچم هركشور به عنوان نماد استقلال و هويت ملّي مردم آن مرز و بوم، هميشه مورد احترام و تقدّس بوده و از جايگاه ويژه اي برخوردار است. به همين دليل، تابوت شهيدان وكشته شدگان درجنگ را با پرچم ملّي مزّين مي كنند. امّا متأسفانه در بيشتر مدارس كشور، جايگاه و اهميت آن به فراموشي سپرده شده ودر برنامه ي صبح گاهي و ساير مناسبت ها هيچ گونه توجهي به مراسم برافراشتن پرچم و اجراي سرود ملّي نمي شود.
2- بازسازي و يا رنگ آميزي در اغلب مدارس، باعث شده تا بسياري از آثار ارزشمند دوران دفاع مقدس نظير شعارهاي انقلابي و عكس هاي شهيدان، از روي ديوارها پاك شده و در عوض عكس هاي تام و جري و ميكي موس و يا توصيه هاي بهداشتي جاي آنها را پُر كرده است.
3- بسياري از مدارس نام شهيدي را براي خود برگزيده اند، امّا به دليل سهل انگاري وكم توجهي مسئولين و مديران مدارس، هيچ گونه سمبُل و نشانه اي از آن شهيد در فضاي مدارس به چشم نمي خورد.
4- در زمان برگزاري مراسم هايي نظير: هفته ي دفاع مقدس، هفته ي بسيج و يا دهه ي فجر، چهره ي مدارس - بخصوص مدارس متوسطه ي پسرانه- تغيير خاصي نمي كند. بي توجهي در اين زمينه تا اندازه اي است كه در بعضي از محيط هاي آموزشي، همه ساله از يك پارچه و متن مشخص كه بيست سال پيش نوشته شده استفاده مي كنند؛ و اسم آن را صرفه جويي در هزينه مي گذارند.

پ: بي توجهي كادر آموزشي
وزارت آموزش و پرورش با در اختيار داشتن بخش وسيعي از نيروي انساني جوان و فعال جامعه، نقش مهّم وكليدي در ترويج و پاسداري از ارزش ها دارد. در اين ميان، جايگاه و نقش معلّمان به دليل داشتن ارتباط مستقيم با دانش آموزان، شاخص تر از بقيّه است. آنها با رفتار و گفتار خود و نوع آموزشي كه در كلاس ارائه مي دهند، مي توانند تحولات عظيم و شگرفي را در وجود دانش آموزان ايجاد كرده و الگوي مناسبي براي آنها در زمينه ي ترويج و حفظ ارزشها باشند.
رهبر معظم انقلاب بارها به اهميت كار معلّمان اشاره داشته اند. به عنوان مثال در ديدار سال 84 با معلمان مي فرمايند:
تشكيل هويت نسل جديد به دست معلم است؛ حتّي نقشي پُررنگ‏تر از نقش خانواده و پدر و مادر. اگر ما مي‏خواهيم اين هويت، خوب شكل بگيرد؛ اگر مي‏خواهيم نسلي به ‏وجود بيايد كه اعتماد به ‏نفس و انضباط اجتماعي داشته باشد؛ يك نسل مسئوليت‏پذير و باعرضه و باكفايت براي كارهاي بزرگ، يك نسل داراي ابتكار، يك نسل مهربان و بدون احساس انتقام‏گيري در درون خانواده‏ي بزرگ جامعه، يك نسل فداكار، يك نسل پُركار، يك نسل كم اسراف و دور از اسراف؛ اگر مي‏خواهيم فرهنگ عمومي جامعه به اين سمت حركت كند، راه و كليدش آموزش و پرورش است. براي تربيت چنين نسلي، آموزش و پرورش بايد مهيا و مناسب باشد.
امّا در حال حاضر بسياري از معلمان، از اين فرصت استثنايي كه به لطف خداوند براي آنها فراهم شده، به نحو مطلوب و شايسته استفاده نمي كنند؛ و فقط برحسب وظيفه و تكليف، ِصرفاً به كار آموزش و تدريس كليشه اي مي پردازند؛ و به جنبه هاي ديگر آموزش توجهي نمي كنند.
در ادامه به چند مورد از اين گونه بي توجهي ها كه در زمينه ي فرهنگ ايثار و شهادت است، اشاره مي شود.

1- عدم بازگويي خاطرات دوران دفاع مقدس
تعداد زيادي از معلمان افتخار حضور در جبهه هاي نبرد را دارند؛ و حتي بعضي از آن ها با تركشي كه هنوز در بدنشان مانده و يا با پاي مصنوعي سركلاس حضور پيدا مي كنند. اين عزيزان مي توانند با بيان خاطرات سالهاي جنگ، بهترين مبلغان فرهنگ ايثار و شهادت باشند، امّا با سكوت خود در كلاس درس، رزمنده بودن خود را پنهان مي كنند.در اين جا به يكي از نمونه هاي عيني اين گونه سكوت ها اشاره مي كنم.
يكي از دوستان بنده دبير فيزيك شهرستان فسا است؛ ايشان رزمنده ي جانبازي است كه يكي از پاهايش را از دست داده و درصدي نيز مجروحيت شيميايي دارد. ولي به گفته ي خودش تاكنون مسئله ي جانبازي و رزمنده بودنش را براي دانش آموزان اظهار نكرده است.

2- شركت نكردن در نماز جماعت مدارس
خاستگاه شهادت و معراج شهادت" نماز" است، مهمترين راه ترويج فرهنگ ايثار وشهادت و ديگر ارزش هاي والاي اسلامي، ترويج فرهنگ نماز و حضور در مساجد است. درست است كه معلمان عزيز پاي بند به نماز و ساير فرايض ديني هستند، امّا در حال حاضر، نمازخانه ي مدارس فقط مختص دانش آموزان شده و به جز مربي پرورشي، بقيه ي كادر آموزشي مدرسه حضور چنداني در اين فريضه ي الهي ندارند.

3- عدم احساس مسئوليت
بيشتر معلمان بر اين باورند كه ترويج ارزشهاي اسلامي وظيفه¬ي مربيان پرورشي و معلمان ديني و قرآن است و ساير معلمان در اين مورد مسئوليتي ندارند.

4- شركت نكردن در مراسم ها و مناسبت ها
كادر آموزشي مدارس به هنگام برگزاري مراسم هايي نظير هفته ي دفاع مقدس، دهه ي فجر و هفته ي بسيج كه در مدارس برگزار مي شود، حضوري كم رنگ دارند.گروهي از معلمان از فرصت تعطيلي كلاس استفاده كرده و به كارهاي شخصي خود پرداخته و يا در دفتر مدرسه ميزگردهاي مختلفي راه مي اندازند و يا اين كه با تلفن همراه خود سرگرم مي شوند.

5- نداشتن خلاقيت و ابتكار
تعدادي از معلمان سالهاست كه با يك روش خاص كلاس درس را اداره كرده، و از هرگونه تغيير وتحول كه منجر به ايجاد روحيه ي نشاط، فداكاري و همدلي در بين دانش آموزان مي شود، خود داري مي كنند.

6- زير سوال بُردن دفاع مقدس
شايد مهمترين جفا و ظلمي كه نسبت به فرهنگ ايثار و شهادت مي شود ، زماني باشد كه، عده اي انگشت شمار از مسئولان امر تعليم و تربيت، به تحريف حقايق جنگ پرداخته، و با انتقادهاي تند و غير منصفانه ي خود، ذهنيت تاريكي از آن سال ها را براي نسل جواني كه حتي يك ساعت از آن روزها را درك نكرده، ايجاد مي كنند.
در پاسخ به اين اقدام، كه بيشتر ناشي از عدم آگاهي اين گونه افراد است، بايد گفت: در تمام كشورها، سال هاي جنگ و مبارزه بر ضد متجاوزان، بهترين ايّام مردم آن سرزمين محسوب شده، و آن را جزء مهم ترين روزهاي ملّي خود به حساب مي آورند. گرامي داشت سال هاي جنگ ،توسط مردم ژاپن، كُره، چين، و بسياري از كشور هاي اروپايي شاهدي بر اين مدّعا است. اين موضوع از چنان اهميتي برخوردار است كه، بسياري از سياستمداران آمريكايي براي كسب رأي و محبوبيت در بين مردم، به حضور خود در جنگ¬هاي آمريكا اشاره كرده و به آن افتخار مي¬كنند؛ حتي اگر جنگشان تجاوز¬كارانه باشد.
با اين حساب، چه دليلي دارد كه ما نيز به سال هاي دفاع مقدس افتخار نكنيم و ياد شهيدان را گرامي نداريم؟

جمع بندي و نتيجه گيري
در حال حاضر شرايط حاكم بر عرصه ي جهاني نشان مي دهد كه، عده اي زورگو و منافع طلب در قالب مبارزه با تروريسم و صادرات دموكراسي، آتش جنگ و فتنه را خاموش نخواهند كرد. آن ها نوك پيكان كينه و عداوت خود را متوجه كشورهاي اسلامي و گروه هاي مبارز مردمي كرده اند. بنابراين مسلمانان بايد هوشياري و آمادگي خود را در قبال اين فتنه انگيزيها حفظ كنند.
خداوند متعال در آيه شريفه ي« َواَعِدّوُا لَهُم مَااستَطَعتُم مِن قُوه» تكليف مسلمين را در اين زمينه را روشن كرده است. مجهز شدن به فرهنگ عاشورايي ايثار و شهادت و تقديم جان در راه معبود، مؤثرترين سلاح در مقابل زياد خواهي هاي استكبار است. ولي افسوس كه، شهادت نعمت بزرگ و فوز عظمايي است كه هر كسي لياقت درك آن را ندارند؛ امّا براي آنها كه مانده اند، مسؤليت سنگين و خطيري به امانت گذاشته شده ، و بايد زينب وار در پاسداري از خون شهيدان و دست آوردهاي آنان بكوشند.

سّر ني در نينـوا مي ماند اگـر زينب نبـود
كـربلا در كـربلا مي ماند اگر زينب نبود
چهره سرخ حقيقت بعد از آن طوفان رنگ
پشت ابري از ريا مي ماند اگر زينب نبود
فرهنگ ايثار و شهادت، به معني صف كشيدن براي كشته شدن نيست، بلكه درحال حاضر، اين فرهنگ در تلاش براي خدمت به مردم ، همبستگي ملّي، تحقّق عدالت، اطاعت از رهبري و سوق دادن كشور به سوي پيشرفت و تكامل معني پيدا مي كند. و در بُعد خارجي با اتكاء به اين فرهنگ مي توان نقشه هاي دشمنان را خنثي نمود و تهديدها را به فرصت تبديل كرد.
در شرايط حساس فعلي، حوزه ي آموزش و پرورش يكي از مهمترين بخشهايي است كه با رفع نواقص و آفتهاي دروني خود، مي تواند به خوبي از عُهده ي اين مسئوليت سنگين و خطير بر آيد.
خوشبختانه وجود يك دولت تازه ‏نفس، مصمم و پُركار و مدافع ارزشهاي اصيل اسلامي، زمينه را براي هر نوع فعاليت مثبت وسازنده فراهم نموده و فرصت مناسبي را براي دلسوزان نظام و انقلاب در زمينه ي حفظ ارزشها ايجاد كرده است.
براي موفقيت در اين زمينه راه كارهاي قابل اجرايي وجود دارد كه به برخي از مهمترين آن ها اشاره مي شود.
1- باز نگري در بعضي از كتب درسي، نظير كتاب¬هاي انگليسي و هنر.
2- باز گويي حماسه آفريني¬هاي مبارزان ساير كشورها بر عليه ظالمان و متجاوزان در كتاب¬هاي درسي.
3- عنايت ويژه به ايثارگريهاي ايرانيان باستان در كتاب هاي درسي و عدم حذف آنها.
4- توجه كامل به پرچم عزيز كشورمان و اجراي سرود ملي در مراسم صبح گاهي به عنوان يكي از برنامه ها ثابت در مدارس.
5- استفاده از عكس هاي شهيدان و حماسه آفرينان دفاع مقدس در مدارس، با طراحي هاي زيبا و تأثير گذار.
6- تشويق و تقدير از فرزندان شهدا و رزمندگان دوران دفاع مقدس در مناسبتهاي مختلف.
7- دعوت از جانبازان و رزمنده گان هشت سال دفاع مقدس در برنامه هاي مدارس.
8- به كارگيري روش هاي نوين تدريس ، به منظور تقويت روحيه همدلي و مشاركت گروهي در ميان دانش آموزان
9- داشتن انضباط اداري ، وجدان¬كاري و آراسته بودن به اخلاق پاك اسلامي توسط مسؤلين آموزشي مدارس
10- مطالعه وتحقيق مستمر توسط معلمان و تسلط نسبي بر رايانه و فنّاوري هاي روز، به منظور هدايت صحيح دانش آموزان و جلو گيري از انحراف آنها.
11- به كار نبردن سخنان و عبارت هاي نا اميد كننده و مأيوسانه در حضور دانش آموزان. و پرهيز از تحليل هاي نا درست مربوط به سال هاي دفاع مقدس.
12- آگاهي نسبي معلمان از شـرايط سياسي ،اجتماعي و فرهنگي جـهان به منظور بالا بردن بينش سياسي و اجتماعي دانش آموزان.
13- حضور گسترده فرهنگيان در نماز هاي جمعه وجماعت به منظور تقويت روحيه ي مذهبي دانش آموزان.
14- عضويت فعّال فرهنگيان در نيروي مردمي بسيج، به منظور اشاعه روحيه¬ي بسيجي در ميان دانش آموزان.
15- اسلام مكتبي است هر نوع حركت، جنبش، تلاش، جهاد و ايثار را كه در راستاي خدمت به مردم صورت گيرد، ارج نهاده و آن را بزرگ مي شمارد. بنابراين مسؤلان آموزشي و تربيتي نيز بايد براي ابتدايي ترين رفتارهاي ايثارگرانه ي دانش آموزان، ارزش قائل شده و با تقدير از آنها ، اولاً مشوقي براي تقويت اين رفتار در ديگران باشند؛ و ثانياً زمينه را براي شكل گيري و بُروز ايثارگري هاي بزرگ تر فراهم كنند.

منابع و مأخذ:
1- قرآن كريم
2- جعفري، محمدتقي- امام حسين(ع) شهيد فرهنگ پيشرو انسانيت- ناشر مؤ سسه تدوين ونشر آثار علامه جعفري- چاپ سوم 1381
3- سجادي، سيد جعفر- فرهنگ معارف اسلامي جلد اول-انتشارات كومش- 1379
4- سايت¬هاي اطلاع رساني مقام معظم رهبري
www.leader.ir
www.khamenei.ir
5-سايت اطلاع رساني شاهد
www.navideshahed.com
6- سايت شهيد آويني
www.aviny.com
7- كتاب هاي درسي مدارس

نويسنده: عبدالحميد فرزانه
عضو هيآت علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد شيراز

افزودن نظر جدید

Image CAPTCHA
لطفا کاراکترهای تصویر را در کادر بالا وارد نمایید.